Ayodhya Kanda – Sarga 65 (Valmiki Ramayana)

Dasaratha passes away

Valmiki Ramayana – Kanda 2 – Sarga 65

अथ रात्र्याम् व्यतीतायाम् प्रातर् एव अपरे अहनि |
वन्दिनः पर्युपातिष्ठंस् तत् पार्थिव निवेशनम् || २-६५-१
सूताः परमसंस्काराः मङ्गळाश्चोओत्तमश्रुताः |
गायकाः स्तुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक् पृथक्|| २-६५-२

राजानम् स्तुताम् तेषामुदात्ताभिहिताशिषाम् |
प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो ह्यवर्तत || २-६५-३

ततस्तु स्तुवताम् तेषाम् सूतानाम् पाणिवादकाः |
अवदानान्युदाहृत्य पाणिवादा नवादयन् || २-६५-४

तेन शब्देन विहगाः प्रतिबुद्धा विसस्वनुः |
शाखास्थाः पञ्जरस्थाश्च ये राजकुलगोचराः || २-६५-५

व्याहृताः पुण्य्शब्दाश्च वीणानाम् चापि निस्स्वनाः |
आशीर्गेयम् च गाथानाम् पूरयामास वेश्म तत || २-६५-६

ततः शुचि समाचाराः पर्युपस्थान कोविदः |
स्त्री वर्ष वर भूयिष्ठाउपतस्थुर् यथा पुरम् || २-६५-७

हरि चन्दन सम्पृक्तम् उदकम् कान्चनैः घटैः |
आनिन्युः स्नान शिक्षा आज्ञा यथा कालम् यथा विधि || २-६५-८

मन्गल आलम्भनीयानि प्राशनीयान् उपस्करान् |
उपनिन्युस् तथा अपि अन्याः कुमारी बहुलाः स्त्रियः || २-६५-९

सर्वलक्षणसम्पन्नम् सर्वम् विधिवदर्चितम् |
सर्वम् सुगुणलक्स्मीवत्तद्भभूवाभिहारिकम् || २-६५-१०

ततः सूर्योदयम् यावत्सर्वम् परिसमुत्सुकम् |
तस्थावनुपसम्प्राप्तम् किम् स्विदित्युपश् || २-६५-११

अथ याः कोसल इन्द्रस्य शयनम् प्रत्यनन्तराः |
ताः स्त्रियः तु समागम्य भर्तारम् प्रत्यबोधयन् || २-६५-१२

तथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च |
न ह्यस्य शयनम् स्पृष्ट्वा किम् चिदप्युपलेभिरे || २-६५-१३

ताः स्त्रीयः स्वप्नशीलज्ञास्चेष्टासंचलनादिषु |
ता वेपथु परीताः च राज्ञः प्राणेषु शन्किताः || २-६५-१४
प्रतिस्रोतः तृण अग्राणाम् सदृशम् संचकम्पिरे |

अथ सम्वेपमनानाम् स्त्रीणाम् दृष्ट्वा च पार्थिवम् || २-६५-१५
यत् तत् आशन्कितम् पापम् तस्य जज्ञे विनिश्चयः |

कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकपराजिते || २-६५-१६
प्रसुप्ते न प्रबुध्येते यथा कालसमन्विते |

निष्प्रभा च विवर्णा च सन्ना शोकेन सन्नता || २-६५-१७
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता |

कौसल्यानन्तरम् राज्ञः सुमित्रा तदन्तनरम् || २-६५-१८
न स्म विभ्राजते देवी शोकाश्रुलुलितानना |

ते च दृष्ट्वा तथा सुप्ते शुभे देव्यौ च तम् नृपम् || २-६५-१९
सुप्तमे वोद्गतप्राणमन्तः पुरमन्यत |

ततः प्रचुक्रुशुर् दीनाः सस्वरम् ता वर अन्गनाः || २-६५-२०
करेणवैव अरण्ये स्थान प्रच्युत यूथपाः |

तासाम् आक्रन्द शब्देन सहसा उद्गत चेतने || २-६५-२१
कौसल्या च सुमित्राच त्यक्त निद्रे बभूवतुः |

कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् || २-६५-२२
हा नाथ इति परिक्रुश्य पेततुर् धरणी तले |

सा कोसल इन्द्र दुहिता वेष्टमाना मही तले || २-६५-२३
न बभ्राज रजो ध्वस्ता तारा इव गगन च्युता |

नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्याम् पतिताम् भुवि || २-६५-२४
आपश्यंस्ताः स्त्रियः सर्वा हताम् नागवधूमिव |

ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाः स्त्रियः || २-६५-२५
रुदन्त्यः शोकसन्तप्ता निपेतुर्गतचेतनाः |

ताभिः स बलवान्नादः क्रोशन्तीभिरनुद्रुतः || २-६५-२६
येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गृहम् समनादयत् |

तत् समुत्त्रस्त सम्भ्रान्तम् पर्युत्सुक जन आकुलम् || २-६५-२७
सर्वतः तुमुल आक्रन्दम् परिताप आर्त बान्धवम् |
सद्यो निपतित आनन्दम् दीन विक्लव दर्शनम् || २-६५-२८
बभूव नर देवस्य सद्म दिष्ट अन्तम् ईयुषः |

अतीतम् आज्ञाय तु पार्थिव ऋषभम् |
यशस्विनम् सम्परिवार्य पत्नयः |
भृशम् रुदन्त्यः करुणम् सुदुह्खिताः |
प्रगृह्य बाहू व्यलपन्न् अनाथवत् || २-६५-२९.

|| इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ||