Rama’s departure from Ayodhya
Valmiki Ramayana – Kanda 2 – Sarga 40
अथ रामः च सीता च लक्ष्मणः च कृत अन्जलिः |
उपसम्गृह्य राजानम् चक्रुर् दीनाः प्रदक्षिणम् || २-४०-१
तम् च अपि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञः सीतया सह |
राघवः शोक सम्मूढो जननीम् अभ्यवादयत् || २-४०-२
अन्वक्षम् लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्याम् अभ्यवादयत् |
अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः || २-४०-३
तम् वन्दमानम् रुदती माता सौमित्रिम् अब्रवीत् |
हित कामा महा बाहुम् मूर्ध्नि उपाघ्राय लक्ष्मणम् || २-४०-४
सृष्टः त्वम् वन वासाय स्वनुरक्तः सुहृज् जने |
रामे प्रमादम् मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्चति || २-४०-५
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिर् एष तव अनघ |
एष लोके सताम् धर्मः यज् ज्येष्ठ वशगो भवेत् || २-४०-६
इदम् हि वृत्तम् उचितम् कुलस्य अस्य सनातनम् |
दानम् दीक्षा च यज्ञेषु तनु त्यागो मृधेषु च || २-४०-७
लक्स्मणम् त्वेवम्क्त्वा सा संसिद्धम् प्रियराघवम् |
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् || २-४०-८
रामम् दशरथम् विद्धि माम् विद्धि जनक आत्मजाम् |
अयोध्याम् अटवीम् विद्धि गच्च तात यथा सुखम् || २-४०-९
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थम् प्रान्जलिर् वाक्यम् अब्रवीत् |
विनीतः विनयज्ञः च मातलिर् वासवम् यथा || २-४०-१०
रथम् आरोह भद्रम् ते राज पुत्र महा यशः |
क्षिप्रम् त्वाम् प्रापयिष्यामि यत्र माम् राम वक्ष्यसि || २-४०-११
चतुर् दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया |
तानि उपक्रमितव्यानि यानि देव्या असि चोदितः || २-४०-१२
तम् रथम् सूर्य सम्काशम् सीता हृष्टेन चेतसा |
आरुरोह वर आरोहा कृत्वा अलम्कारम् आत्मनः || २-४०-१३
तथैव आयुध जातानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च |
रथ उपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत् || २-४०-१४
वनवासम् हि सम्ख्यय वासांस्याभरणानि च |
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ || २-४०-१५
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्याम् कवचानि च |
रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनम् च तत् || २-४०-१६
सीता तृतीयान् आरूढान् दृष्ट्वा धृष्टम् अचोदयत् |
सुमन्त्रः सम्मतान् अश्वान् वायु वेग समान् जवे || २-४०-१७
प्रयाते तु महा अरण्यम् चिर रात्राय राघवे |
बभूव नगरे मूर्च्चा बल मूर्च्चा जनस्य च || २-४०-१८
तत् समाकुल सम्भ्रान्तम् मत्त सम्कुपित द्विपम् |
हय शिन्जित निर्घोषम् पुरम् आसीन् महा स्वनम् || २-४०-१९
ततः सबाल वृद्धा सा पुरी परम पीडिता |
रामम् एव अभिदुद्राव घर्म आर्तः सलिलम् यथा || २-४०-२०
पार्श्वतः पृष्ठतः च अपि लम्बमानाः तत् उन्मुखाः |
बाष्प पूर्ण मुखाः सर्वे तम् ऊचुर् भृश दुह्खिताः || २-४०-२१
सम्यच्च वाजिनाम् रश्मीन् सूत याहि शनैः शनैः |
मुखम् द्रक्ष्यामि रामस्य दुर्दर्शम् नो भविष्यति || २-४०-२२
आयसम् हृदयम् नूनम् राम मातुर् असंशयम् |
यद् देव गर्भ प्रतिमे वनम् याति न भिद्यते || २-४०-२३
कृत कृत्या हि वैदेही चाया इव अनुगता पतिम् |
न जहाति रता धर्मे मेरुम् अर्क प्रभा यथा || २-४०-२४
अहो लक्ष्मण सिद्ध अर्थः सतताम् प्रिय वादिनम् |
भ्रातरम् देव सम्काशम् यः त्वम् परिचरिष्यसि || २-४०-२५
महति एषा हि ते सिद्धिर् एष च अभ्युदयो महान् |
एष स्वर्गस्य मार्गः च यद् एनम् अनुगच्चसि || २-४०-२६
एवम् वदन्तः ते सोढुम् न शेकुर् बाष्पम् आगतम् |
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर् दीनाभिर् दीन चेतनः || २-४०-२७
अथ राजा वृतः स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः |
निर्जगाम प्रियम् पुत्रम् द्रक्ष्यामि इति ब्रुवन् गृहात् || २-४०-२८
शुश्रुवे च अग्रतः स्त्रीनाम् रुदन्तीनाम् महा स्वनः |
यथा नादः करेणूनाम् बद्धे महति कुन्जरे || २-४०-२९
पिता च राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नः तदा बभौ |
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेण उपप्लुतः यथा || २-४०-३०
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः |
सूतम् संचोदयामास त्वरितम् वाह्यतामिति || २-४०-३१
रामो याहीति सूतम् तम् तिष्ठेति स जनस्तदा |
उभयम् नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः || २-४०-३२
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः |
पतितैरभ्यवहितम् प्रशशाम महीरजः || २-४०-३३
रुदिताश्रुपरिद्यूनम् हाहाकृतमचेतनम् |
प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरम् परमपीडितम् || २-४०-३४
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् |
मीनसम्क्षोभचलितैः सलिलम् पङ्कजैरिव || २-४०-३५
दृष्ट्वा तु नृपतिः श्रीमानेकचित्तगतम् पुरम् |
निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः || २-४०-३६
ततओ हल हला शब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः |
नराणाम् प्रेक्ष्य राजानम् सीदन्तम् भृश दुह्खितम् || २-४०-३७
हा राम इति जनाः केचित् राम माता इति च अपरे |
अन्तः पुरम् समृद्धम् च क्रोशन्तम् पर्यदेवयन् || २-४०-३८
अन्वीक्षमाणो रामः तु विषण्णम् भ्रान्त चेतसम् |
राजानम् मातरम् चैव ददर्श अनुगतौ पथि || २-४०-३९
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरम् यथा |
धर्मपाशेन सम्क्षिप्तः प्रकाशम् नाभुदैक्षत || २-४०-४०
पदातिनौ च यान अर्हाव् अदुह्ख अर्हौ सुख उचितौ |
दृष्ट्वा संचोदयाम् आस शीघ्रम् याहि इति सारथिम् || २-४०-४१
न हि तत् पुरुष व्याघ्रः दुह्खदम् दर्शनम् पितुः |
मातुः च सहितुम् शक्तः तोत्र अर्दितैव द्विपः || २-४०-४२
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् |
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्याधावत || २-४०-४३
तथा रुदन्तीम् कौसल्याम् रथम् तम् अनुधावतीम् |
क्रोशन्तीम् राम राम इति हा सीते लक्ष्मण इति च || २-४०-४४
रामलक्ष्मणसीतार्थम् स्रवन्तीम् वारि नेत्रजम् |
असकृत् प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीम् इव मातरम् || २-४०-४५
तिष्ठ इति राजा चुक्रोष याहि याहि इति राघवः |
सुमन्त्रस्य बभूव आत्मा चक्रयोः इव च अन्तरा || २-४०-४६
न अश्रौषम् इति राजानम् उपालब्धो अपि वक्ष्यसि |
चिरम् दुह्खस्य पापिष्ठम् इति रामः तम् अब्रवीत् || २-४०-४७
रामस्य स वचः कुर्वन्न् अनुज्ञाप्य च तम् जनम् |
व्रजतः अपि हयान् शीघ्रम् चोदयाम् आस सारथिः || २-४०-४८
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामम् कृत्वा प्रदक्षिणम् |
मनसा अपि अश्रु वेगैः च न न्यवर्तत मानुषम् || २-४०-४९
यम् इच्चेत् पुनर् आयान्तम् न एनम् दूरम् अनुव्रजेत् |
इति अमात्या महा राजम् ऊचुर् दशरथम् वचः || २-४०-५०
तेषाम् वचः सर्व गुण उपपन्नम् |
प्रस्विन्न गात्रः प्रविषण्ण रूपः |
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो |
व्यवस्थितः तम् सुतम् ईक्षमाणः || २-४०-५१
|| इति वाल्मीकि रामायणे आदि काव्ये अयोध्य काण्डे चत्वारिंशः सर्गः ||
